Флора-фауна
ТУР ДЕ МИР ХИСАР


Минатата недела, после Галичица, ни текна да се враќаме преку Демир Хисар и така ми дојде идеја да возам во тој крај. Потоа решив да ги посетам сите села во таа општина до кајшто има асфалт. Има вкупно 41 населено место, вклучувајќи го и градот, ама асфалт има до 37. Останатите четири друг пат ќе ги видам. И почнав да се спремам. Два дена читав за регионот, за селата, што има интересно да се види, цртав мапи на бајкмап. И нормално на страната на МЖ си гледав сатница кога тргнува возот за Кичево. Тој утринскиот.
И дојде средата, одам на железничка да вадам карта и ми викаат возот укинат. „Како бе укинат” – велам – „па на интернет стои.” И жената ми вика: „А, укинат е. На интернет само така стои.” Ок, нема проблем. И ми текна да одам со комбе. Извадив карта. Ме товари дечкото и ме симна во Кичево.

И тргнав. Прва станица Лукоил на излез од Кичево. Се пресоблеков и продолжив да возам. Времето беше матно. Цела недела прогнозата беше дека ќе врне, ама јас не му верував. Така ми одговараше. Скршнав лево за Демир Хисар. Селата се редеа лево и десно од патот. Ама не влегов во ниедно. Се чував за селата во Општина Демир Хисар. Тоа беше целта на предизвикот. Почна угорницата и почна да врне. Тоа врне ситно, јас си викам ајде ништо не е. Море кога засили дождот. Среќа имав километар до Велмевци, првото село што требаше да го посетам. Додека стигнав до првата куќа утоп се сторив, ама одма се пресоблеков. Се сокрив под чардакот на една стара куќа. Дремам така. Туку сум заспал. Па ме разбудија капки. Чардакот пропуштил. Капело врз бисаѓите. Кога и да врне целта ми е само вреќата и шаторот да се суви за да имам каде да легнам вечер. Вреќата од дома ми беше ставена во голема најлонска вреќа, а шаторот и така не пропушта. Дождот престана, и веќе ми се скрши филмот за тоа село. Не влегов понатаму.

Се вратив на регионалниот пат и почнаа да се редат селата. Следно беше Големо Илино на 5.5 км од регионалниот пат. Таму начекав пазар и десетина жители. Следно, добропознатото Железнец. Пак дожд и пак се криев под чардак. После доаѓа Мало Илино на 5 км од главниот пат. Стрмна угорница да се стигне до делото. Начекав еден човек со магаре. Што бараш тука, ме прашува. Е, ај како да му објаснам што правам? Може да има уште жители. Се симнав на патот и по некое време пак дожд. Се криев во црквата кај село Доленци. Тука свртев лево и се упатив кон село Брезово. Она село од песната. Врти врти и кога се отвори една глетка пред мене. Убавина. Немам зборови. Селото веднаш ми заличи на мијачкине села. Марио после ми потврди дека и тоа село било мијачко. На излезот од селото ме фати најголемиот дожд. Среќа се скрив под една варница. Тоа се оние бункери во кои се пече варта. Тука ги имаше многу.
Продолжив да возам нагоре. Море едни угорници, серпентини, врти, врти и оп село Зашле на 11 км од регионалниот пат. Кој ли се доселил тука и зошто? Селото се наоѓа на 1300 метри надморска височина. Прекрасно нешто. Мора да се посети повторно во блиска иднина и тоа со кола и повеќе луѓе. Поседов малку и тргнав надолу. На враќање поминував низ Брезово и го начекав бакалот којшто воедно беше и претседател на месната заедница. Интересни работи ми кажа. Ми раскажа за луѓето, за селската слава, приказната за Јордан Пиперката како го фрлил ќумбето полно со куршуми низ прозор и така успел да им избега на Турците. Пиев едно сокче и се спуштив надолу.

Регионалниот пат постојано оди по течението на Црна Река. Затоа и беше добро што го обрав Кичево за почеток на турата. Имав благ спуст после секое стрмно искачување. Целта ми беше да се движам по главниот пат и да скршнувам по споредните патчиња кои водат до селата. По некое време на главниот пат дојде скршнувањето за Бабино. Едно од поубавите и посодржајни села во регионот. Проаѓајќи низ него стигнав до Базерник на 4.7 км од патот. Стојам на влезот од селото и од таму ми доаѓа магла. Од маглата почнаа да се појавуваат фигури на луѓе. Еј, многу јака сцена.
Веќе ме стемнуваше и побрзав да се симнам. Сакав да вечерам во рибникот и да спијам тука на игралиштето ама си реков да повозам уште малку додека е ден. Така стигнав до Слоештица кое се наоѓа на 3 километри од регионалниот пат. Родното село и сега почивалиште на големиот Петре М. Андреевски. Стигнав до селото, купив нешто за јадење (салама, сирење, павлака и леб) и си се сместив за спиење. Се ми беше водено или натопено. Но шаторот и вреќата за среќа останале суви. Пуштив шатор, вечерав, облеков нешто на мене и влегов во вреќа. Оставив на мене да се сушат. Вечерта повремено ме фаќаше некоја треска, дали од водените алишта или од исцрпеност.

Утрото се разбудив околу 6. Многу густа магла и роса. Чекав до 8 часот да го исушам шаторот за да можам да го соберам. Сонцето веќе беше високо и тргнав на пат. Прво село ми беше Мренога. Чудно име. Мислев нема да најдам никого. Така сликајќи на средсело ми пријде еден човек со стап во рака. Ама мајтапчија. Тоа беше дедо Флорин валавничарот. Според неговите кажувања тој е последниот валавничар во цела Македонија. Валал ткаенини од неговата 15та до 75та година и го знаат од Горна Река преку Жупа и Дебарца, цело Мариово, Азот и Порече се до Полошките села. Од што бил мал по раст и слаб, војска не го земале и касно се оженил. Висок е околу метро и пол ама се качува на коњот без помош, без скали. Со него пиевме некоја ракија во дворот на Мите. Се собраа и некои други комшии. Ама морав да одам. Тука ми кажаа дека нема да можам да одам до село Боиште бидејќи нема асфалт и има многу кал од вчерашниот дожд. Ама можев да стигнам до село Вирово. Го знаете селото по најдобриот јаглен во Македонија. Всушност низ целиот регион имаше дим од местата за производство на јаглен. Но сепак, најубавиот доаѓал од Смилево. Смилевскиот јаглен свирел по пат додека го носиш до купувачот.

Повторно се вратив на главниот пат и свртев за Жван. Селото беше прилично живо бидејќи има многу повратници, туристи. Потоа продолжив за Сопотница. Селото било гигант на времето. Додека работел рудникот во селото се врткале и до 3000 жители. Сега има околу 1000 со негативен тренд. Се подружив со неколку дечиња и тргнав за село Суво Грло. Требаше и Радово да одам ама немаше пат. Од тука се менува конфигурацијата на теренот. По горното течение Црна Река тече во клисура. Нема широко поле. Но овде полето се проширува, и автоматски се менува архитектурата, повеќе жители има и различни занимања. Се исклучив од главниот пат и влегов во село Прибилци. Она познато село од песната. Селото кајшто бил мудурот или управникот на областа. Значи селото било значајно во османскиот париод. Потоа се редеа селата Ново село, Ракитница со славната Ракитничка битка, па Растојца и конечно село Кочишта. Селото ми изгледаше живо, но човек не видов. Тука поседов на чешма. Се оладив и тргнав надоле. Долг спуст до патот. Потоа лево доаѓа село Сладуево, па Слепче на 4.8 км и се вратив назад и правев пауза на Црна Река кај мостот. Ручек и освежување и мала дремка.
Кога поднамали сонцето продолжив во првец на Демир Хисар. Го поминав село Белче и свртев лево за Граиште. Тука свртува и Црна Река и се упатува кон Пелагонија. Потоа следуваа селата Вардино, Бараково, Единаковци и Света. Тука си поседов малку во црквата и по некое време ми се придружи батко Љубе. Нема нешто подобро од муабет со локално население. Не знам само зошто не ги снимам. Многу интересни приказни ми кажа, вклучувајќи ја и легендата за името на селото. Имаено, селото порано било од спротивната страна, на планината Древеник. Но на местото каде сега се наоѓа селото постојано имало светулки. И селаните викале: „Ене ги пак света(Т)”. И света, света, дошло името Света. Името е глаголот свети во трето лице множина изговорено на локален дијалект. Тука ме фати најголема криза на целиот пат. Цело време одев горе-доле и тоа ме исцртпи. Па и комбинацијата со силното сонце ме докусири.

Следуваше славното село Слепче кое минатата година одбележа 1000 години постоење. Неговото основање се совпаѓа со настанот на пристигнување на ослепените самоилови војници од струмичко Водоча. Поседов малку и тргнав накај Демир Хисар. Морам да кажам дека на патот видов триесетина велосипедисти коишто си возеа рекреативно со залезот на сонцето. Заклучив дека тука има голем потенцијал за организирање на некаков настан како би се поддржале тие луѓе и би се охрабриле и други да им се придружат во тие попладневни провозувања. Реков да се частам една вечера во ресторанот Чичко Таљо. Постојано ми приоѓаа луѓе од градот. Што одиш, од кај одиш, кај ќе спиеш? Не знам зошто, ама никогаш не им ја кажувам точната локација за преноќување. Вечерта ги посетив уште селата Суводол и Кутретино и тука поставив шатор, на 2 километри над селото.
Утрото се разбудив во 5. Прекрасен поглед на котлината. Јас бев на повисоко и се гледаше цело демирхисарско поле во утринска магла. Се симнав на патот и тргнав кон село Стругово. Беше многу рано и немаше луѓе. Па дојде село Загориче, па село Утово, Обедник и за крај едно и единствено село-херој Смилево. Веднаш отидов до Спомен домот на Смилевскиот конгрес. Се поклонив на Илинденците и Даме Груев, си седнав пред продавничката на средсело. Многу убав муабет со селаните.

Овие луѓе сеуште живо раскажуваат за илинденскиот период. Нивните предци биле дел од Смилевскиот конгрес, биле јатаци на комитите, биле дел од четите на славните војводи. Милина е да се зборува со нив. И најголемата гордост на смилевците е да кажат дека тие се единственото Мијачко село во демирхисарско, опколени со брсјачки села. Значи сите села во околината се Брсјаци, освен тие Мијаци. Ама кога им кажав дека и Брезово имало нешто Мијаци, очи ќе ми извадеја. Ми открија и дел од нивниот таен јазик. Никој не го разбирал јазикот на Мијачките ѕидари. И сеуште тајно си го чуваат.
По истиот пат се вратив назад и се упатив кон Битола. Прво има мала угорница, па мала удолница накај Кукуречани. За некое време стигнав Битола на станица. Се качив на воз и тргнавме.
Турата низ бројки: за 48 часа (од среда во 10.30, до петок во 11 часот) поминав 260 километри, искачив 3600 метри висина, посетив 36 села и еден град. Запознав многу прекрасни луѓе на коишто им ветив дека повторно ќе дојдам, но тогаш со повеќе пријатели. Тој крај дефинитивно заслужува да се посетува.
И секогаш ме прашуваа „ама зошто возиш сам”. Па сите се на работа, никој не е слободен. Јас сум на распуст и ми се може. Но сепак, и одбирам да одам сам.
П.с. го искинав Пепи Бафтировски на вокменот. Цел пат го слушав. А кога не го слушав, го потпевнував.
Мапа од регионот каде возев
tur de mir hisar minatata nedela, posle galichica, ni tekna da se vrakjame preku demir hisar i taka mi dojde ideja da vozam vo toj kraj. potoa reshiv da gi posetam site sela vo taa opshtina do kajshto ima asfalt. ima vkupno 41 naseleno mesto, vkluchuvajkji go i gradot, ama asfalt ima do 37. ostanatite chetiri drug pat kje gi vidam. i pochnav da se spremam. dva dena chitav za regionot, za selata, shto ima interesno da se vidi, crtav mapi na bajkmap. i normalno na stranata na mzh si gledav satnica koga trgnuva vozot za kichevo. toj utrinskiot. i dojde sredata, odam na zheleznichka da vadam karta i mi vikaat vozot ukinat. „kako be ukinat” – velam – „pa na internet stoi.” i zhenata mi vika: „a, ukinat e. na internet samo taka stoi.” ok, nema problem. i mi tekna da odam so kombe. izvadiv karta. me tovari dechkoto i me simna vo kichevo. i trgnav. prva stanica lukoil na izlez od kichevo. se presoblekov i prodolzhiv da vozam. vremeto beshe matno. cela nedela prognozata beshe deka kje vrne, ama jas ne mu veruvav. taka mi odgovarashe. skrshnav levo za demir hisar. selata se redea levo i desno od patot. ama ne vlegov vo niedno. se chuvav za selata vo opshtina demir hisar. toa beshe celta na predizvikot. pochna ugornicata i pochna da vrne. toa vrne sitno, jas si vikam ajde nishto ne e. more koga zasili dozhdot. srekja imav kilometar do velmevci, prvoto selo shto trebashe da go posetam. dodeka stignav do prvata kukja utop se storiv, ama odma se presoblekov. se sokriv pod chardakot na edna stara kukja. dremam taka. tuku sum zaspal. pa me razbudija kapki. chardakot propushtil. kapelo vrz bisagjite. koga i da vrne celta mi e samo vrekjata i shatorot da se suvi za da imam kade da legnam vecher. vrekjata od doma mi beshe stavena vo golema najlonska vrekja, a shatorot i taka ne propushta. dozhdot prestana, i vekje mi se skrshi filmot za toa selo. ne vlegov ponatamu. se vrativ na regionalniot pat i pochnaa da se redat selata. sledno beshe golemo ilino na 5.5 km od regionalniot pat. tamu nachekav pazar i desetina zhiteli. sledno, dobropoznatoto zheleznec. pak dozhd i pak se kriev pod chardak. posle doagja malo ilino na 5 km od glavniot pat. strmna ugornica da se stigne do deloto. nachekav eden chovek so magare. shto barash tuka, me prashuva. e, aj kako da mu objasnam shto pravam? mozhe da ima ushte zhiteli. se simnav na patot i po nekoe vreme pak dozhd. se kriev vo crkvata kaj selo dolenci. tuka svrtev levo i se upativ kon selo brezovo. ona selo od pesnata. vrti vrti i koga se otvori edna gletka pred mene. ubavina. nemam zborovi. seloto vednash mi zalichi na mijachkine sela. mario posle mi potvrdi deka i toa selo bilo mijachko. na izlezot od seloto me fati najgolemiot dozhd. srekja se skriv pod edna varnica. toa se onie bunkeri vo koi se peche varta. tuka gi imashe mnogu. prodolzhiv da vozam nagore. more edni ugornici, serpentini, vrti, vrti i op selo zashle na 11 km od regionalniot pat. koj li se doselil tuka i zoshto? seloto se naogja na 1300 metri nadmorska visochina. prekrasno neshto. mora da se poseti povtorno vo bliska idnina i toa so kola i povekje lugje. posedov malku i trgnav nadolu. na vrakjanje pominuvav niz brezovo i go nachekav bakalot kojshto voedno beshe i pretsedatel na mesnata zaednica. interesni raboti mi kazha. mi raskazha za lugjeto, za selskata slava, prikaznata za jordan piperkata kako go frlil kjumbeto polno so kurshumi niz prozor i taka uspel da im izbega na turcite. piev edno sokche i se spushtiv nadolu. regionalniot pat postojano odi po techenieto na crna reka. zatoa i beshe dobro shto go obrav kichevo za pochetok na turata. imav blag spust posle sekoe strmno iskachuvanje. celta mi beshe da se dvizham po glavniot pat i da skrshnuvam po sporednite patchinja koi vodat do selata. po nekoe vreme na glavniot pat dojde skrshnuvanjeto za babino. edno od poubavite i posodrzhajni sela vo regionot. proagjajkji niz nego stignav do bazernik na 4.7 km od patot. stojam na vlezot od seloto i od tamu mi doagja magla. od maglata pochnaa da se pojavuvaat figuri na lugje. ej, mnogu jaka scena. vekje me stemnuvashe i pobrzav da se simnam. sakav da vecheram vo ribnikot i da spijam tuka na igralishteto ama si rekov da povozam ushte malku dodeka e den. taka stignav do sloeshtica koe se naogja na 3 kilometri od regionalniot pat. rodnoto selo i sega pochivalishte na golemiot petre m. andreevski. stignav do seloto, kupiv neshto za jadenje (salama, sirenje, pavlaka i leb) i si se smestiv za spienje. se mi beshe vodeno ili natopeno. no shatorot i vrekjata za srekja ostanale suvi. pushtiv shator, vecherav, oblekov neshto na mene i vlegov vo vrekja. ostaviv na mene da se sushat. vecherta povremeno me fakjashe nekoja treska, dali od vodenite alishta ili od iscrpenost. utroto se razbudiv okolu 6. mnogu gusta magla i rosa. chekav do 8 chasot da go isusham shatorot za da mozham da go soberam. sonceto vekje beshe visoko i trgnav na pat. prvo selo mi beshe mrenoga. chudno ime. mislev nema da najdam nikogo. taka slikajkji na sredselo mi prijde eden chovek so stap vo raka. ama majtapchija. toa beshe dedo florin valavnicharot. spored negovite kazhuvanja toj e posledniot valavnichar vo cela makedonija. valal tkaenini od negovata 15ta do 75ta godina i go znaat od gorna reka preku zhupa i debarca, celo mariovo, azot i poreche se do poloshkite sela. od shto bil mal po rast i slab, vojska ne go zemale i kasno se ozhenil. visok e okolu metro i pol ama se kachuva na konjot bez pomosh, bez skali. so nego pievme nekoja rakija vo dvorot na mite. se sobraa i nekoi drugi komshii. ama morav da odam. tuka mi kazhaa deka nema da mozham da odam do selo boishte bidejkji nema asfalt i ima mnogu kal od vcherashniot dozhd. ama mozhev da stignam do selo virovo. go znaete seloto po najdobriot jaglen vo makedonija. vsushnost niz celiot region imashe dim od mestata za proizvodstvo na jaglen. no sepak, najubaviot doagjal od smilevo. smilevskiot jaglen svirel po pat dodeka go nosish do kupuvachot. povtorno se vrativ na glavniot pat i svrtev za zhvan. seloto beshe prilichno zhivo bidejkji ima mnogu povratnici, turisti. potoa prodolzhiv za sopotnica. seloto bilo gigant na vremeto. dodeka rabotel rudnikot vo seloto se vrtkale i do 3000 zhiteli. sega ima okolu 1000 so negativen trend. se podruzhiv so nekolku dechinja i trgnav za selo suvo grlo. trebashe i radovo da odam ama nemashe pat. od tuka se menuva konfiguracijata na terenot. po gornoto techenie crna reka teche vo klisura. nema shiroko pole. no ovde poleto se proshiruva, i avtomatski se menuva arhitekturata, povekje zhiteli ima i razlichni zanimanja. se iskluchiv od glavniot pat i vlegov vo selo pribilci. ona poznato selo od pesnata. seloto kajshto bil mudurot ili upravnikot na oblasta. znachi seloto bilo znachajno vo osmanskiot pariod. potoa se redea selata novo selo, rakitnica so slavnata rakitnichka bitka, pa rastojca i konechno selo kochishta. seloto mi izgledashe zhivo, no chovek ne vidov. tuka posedov na cheshma. se oladiv i trgnav nadole. dolg spust do patot. potoa levo doagja selo sladuevo, pa slepche na 4.8 km i se vrativ nazad i pravev pauza na crna reka kaj mostot. ruchek i osvezhuvanje i mala dremka. koga podnamali sonceto prodolzhiv vo prvec na demir hisar. go pominav selo belche i svrtev levo za graishte. tuka svrtuva i crna reka i se upatuva kon pelagonija. potoa sleduvaa selata vardino, barakovo, edinakovci i sveta. tuka si posedov malku vo crkvata i po nekoe vreme mi se pridruzhi batko ljube. nema neshto podobro od muabet so lokalno naselenie. ne znam samo zoshto ne gi snimam. mnogu interesni prikazni mi kazha, vkluchuvajkji ja i legendata za imeto na seloto. imaeno, seloto porano bilo od sprotivnata strana, na planinata drevenik. no na mestoto kade sega se naogja seloto postojano imalo svetulki. i selanite vikale: „ene gi pak sveta(t)”. i sveta, sveta, doshlo imeto sveta. imeto e glagolot sveti vo treto lice mnozhina izgovoreno na lokalen dijalekt. tuka me fati najgolema kriza na celiot pat. celo vreme odev gore-dole i toa me iscrtpi. pa i kombinacijata so silnoto sonce me dokusiri. sleduvashe slavnoto selo slepche koe minatata godina odbelezha 1000 godini postoenje. negovoto osnovanje se sovpagja so nastanot na pristignuvanje na oslepenite samoilovi vojnici od strumichko vodocha. posedov malku i trgnav nakaj demir hisar. moram da kazham deka na patot vidov triesetina velosipedisti koishto si vozea rekreativno so zalezot na sonceto. zakluchiv deka tuka ima golem potencijal za organiziranje na nekakov nastan kako bi se poddrzhale tie lugje i bi se ohrabrile i drugi da im se pridruzhat vo tie popladnevni provozuvanja. rekov da se chastam edna vechera vo restoranot chichko taljo. postojano mi priogjaa lugje od gradot. shto odish, od kaj odish, kaj kje spiesh? ne znam zoshto, ama nikogash ne im ja kazhuvam tochnata lokacija za prenokjuvanje. vecherta gi posetiv ushte selata suvodol i kutretino i tuka postaviv shator, na 2 kilometri nad seloto. utroto se razbudiv vo 5. prekrasen pogled na kotlinata. jas bev na povisoko i se gledashe celo demirhisarsko pole vo utrinska magla. se simnav na patot i trgnav kon selo strugovo. beshe mnogu rano i nemashe lugje. pa dojde selo zagoriche, pa selo utovo, obednik i za kraj edno i edinstveno selo-heroj smilevo. vednash otidov do spomen domot na smilevskiot kongres. se pokloniv na ilindencite i dame gruev, si sednav pred prodavnichkata na sredselo. mnogu ubav muabet so selanite. ovie lugje seushte zhivo raskazhuvaat za ilindenskiot period. nivnite predci bile del od smilevskiot kongres, bile jataci na komitite, bile del od chetite na slavnite vojvodi. milina e da se zboruva so niv. i najgolemata gordost na smilevcite e da kazhat deka tie se edinstvenoto mijachko selo vo demirhisarsko, opkoleni so brsjachki sela. znachi site sela vo okolinata se brsjaci, osven tie mijaci. ama koga im kazhav deka i brezovo imalo neshto mijaci, ochi kje mi izvadeja. mi otkrija i del od nivniot taen jazik. nikoj ne go razbiral jazikot na mijachkite dzidari. i seushte tajno si go chuvaat. po istiot pat se vrativ nazad i se upativ kon bitola. prvo ima mala ugornica, pa mala udolnica nakaj kukurechani. za nekoe vreme stignav bitola na stanica. se kachiv na voz i trgnavme. turata niz brojki: za 48 chasa (od sreda vo 10.30, do petok vo 11 chasot) pominav 260 kilometri, iskachiv 3600 metri visina, posetiv 36 sela i eden grad. zapoznav mnogu prekrasni lugje na koishto im vetiv deka povtorno kje dojdam, no togash so povekje prijateli. toj kraj definitivno zasluzhuva da se posetuva. i sekogash me prashuvaa „ama zoshto vozish sam”. pa site se na rabota, nikoj ne e sloboden. jas sum na raspust i mi se mozhe. no sepak, i odbiram da odam sam. p.s. go iskinav pepi baftirovski na vokmenot. cel pat go slushav. a koga ne go slushav, go potpevnuvav. mapa od regionot kade vozev route 3,104,699 – powered by www.bikemap.net
Објава← Назад кон архивата