Флора-фауна
Слободни радикали и антиоксиданси


Што се слободни радикали?
Слободни радикали се хемиски видови, кои можат да бидат атоми, јони или молекули одговорни за токсичниот ефект на кислородот во организамот. Тие имаат слободен електрон во својата надворешна обвивка кој е нестабилен и кој настојува да ги дестабилизира хемиските соединенија на тој начин што создава многу нови хемиски врзувања, кои можат понекогаш да бидат и разурнувачи на клеточната мембрана.
Во настојување да се врати во стабилна состојба слободниот радикал е многу реактивен. Слободните радикали се продуцираат во организмот за време на биохемиски оксидо-редуктивни реакции во кои учествува кислородот. Слободните радикали стапуваат во реакција со несатурираните липиди од клеточната мембрана.
Тие во вид на цитотоксичен ендопероксид ја оштетуваат клеточната мембрана и предизвикуваат силни хемиски нарушувања. Тие се појавуваат и дејствуваат во разни ткива и органи кога е присутно некое воспаление, кога се внесуваат некои лекови или сме изложени на јонизирачки зрачења.
Дали сите слободни радикали се “лоши”? НЕ.
Слободните радикали имаат и физиолошка улога во организмот. На пример, водородниот пероксид се создава од пероксизоми во штитната жлезда, а се користи за јодирање на тироидните хормони. Супероксидот се создава во клетките, кои имаат способност да проголтуваат бактерии и вируси со цел да бидат уништени. Тој се продуцира и во други клетки – лимфоцити и фиброцити. Суперпероксидот има улога во внатрешната сигнализација и регулација на растењето. Азотниот оксид се синтетизира од аргинин и има силно раширувачко дејство на крвните садови, а во исто време може да функционира како пренесувач на нервни импулси.
Но, слободните радикали не се за потценување. Во обидот да се стабилизира и да ја неутрализира својата активност, слободниот радикал краде водородни јони од липидниот дел на мембраната на клетката; ова предизвикува реакција во фосфолипидите. Последица од ваквата реакција е деструкција на клетката. Во вакви услови се создава нестабилен кислороден радикал со неспарен електрон во орбитата на кислородот, кој предизвикува ланчана реакција која може да ја уништи клетката. Со помош на дизмутаза од суероксидите се добива водороден пероксид и нативен кислород. Водородниот пероксид со железото создава хидроксилен радикал, кој е одговорен за оштетувањата на клеточната мембрана. Ако се создадат малку слободни радикали организамот лесно ќе се справи, но во одредени услови клетките трпат и до 1000 удари од слободните радикали за 24 часа.
Но, организамот има свои одбрамбени механизми против слободните радикали. Тоа се антиоксидансите кои се создаваат или се внесуваат во организмот. Антиоксидансите ги стимулираат Т-лимфоцитите, го подобруваат чистењето и отфрлањето на непознати ткива и клетки и го зголемуваат дејството на таканаречените клетки убијци кои ги уништуваат туѓите клетки – тумори и габи. Нашиот имунолошки систем постојано е бомбардиран од надворешни и внатрешни штетни материи и било каква помош што ја даваат антиоксидансите на организмот му е од голема помош, бидејќи тие се сојузници на нашето тело.
Антиоксидансите се делат на: примарни, секундарни и терцијални.
Примарни се оние кои го спречуваат формирањето на слободните радикали, такви се метало сврзувачките протеини (целулоплазмин, трансферин), кои ги одземаат металните јони на железото и така спречуваат да се создадат слободни радикали.
Секундарни антиоксиданси (чистачи) се оние кои ги отстрануваат создадените слободни радикали. Овде спаѓаат супероксид дизмутаза, пероксидази, кои се создаваат во организмот или оние кои се внесуваат со храната или како препарати на пример витамините и нивните прекурсори од типот на А или бета-каротенот, Е, Ц потоа глутатионот и акстаксинот и други.
Терцијалните антиоксиданси, уште наречени обновувачки, бидејќи имаат задача да ги поправат оштетувањата на биомолекулите, предизвикани од слободните радикали. Овие антиоксиданси се создаваат во организамот, а тие се ДНК полимераза, ДНК липаза. Постојат апарати и методи за одредување на антиоксидантниот статус на организмот преку одредување на слободните радикали.
Треба да се нагласи дека некои антиоксиданси не функционираат независно, туку координирано, почесто заедно како интегрален антиоксидантен одбранбен систем.
Во одредени услови доаѓа до нарушување на рамнотежата помеѓу слободните радикали и антиоксидантите (кај разни заболувања, големи физички оптоварувања, стареење) што доведува до создавање на многу повеќе слободни радикали. Создавањето на слободните радикали може да биде резултат и од недоволно создавање и внесување на антиоксиданси. Многу студии укажуваат на тоа дека со корекција на антиоксидантниот статус се постигнуваат значајни резултати во одржувањето на здравјето и физичките способности на организамот.

На пазарот се нудат многу антиоксидантни комбинации од бета-каротен, витамин Е, Ц, селен и др. Во последно време се појави препарат кој преставува силен природен антиоксиданс, Астаксантин, кој е 10 пати посилен од бета-каротенот и 550 пати поефикасен од витаминот Е (БиоАстин – комбинација од природен астаксантин, лутеин, витамин Е и витамин А како бета-каротен).
Овој антиоксиданс – каротеноид астаксантин ги дава жолтата и црвената боја на разни овошја, зеленчуци, црвено-протокаловата боја на пастрмката, лососот, икрата, раковите и др. Астаксантинот многу го има во одредени морски алги од кои и се добива. Внесениот астаксантин поседува две кислородни групи на секој прстен од структурата што му дава извонредни антиоксидантни својства.
Тој лесно ја минува “крвно мозочната” бариера и го спречува штетното дејство на тој начин, што го врзува “активниот” кислород, кој е една од причините за нарушувања, како што се Паркинсоновата и Алцхајмеровата болест, реуматоидните артрити, срцевите заболувања, ракот и други.
Антиоксидансите се препорачуваат за сите возрасти, на активни спортисти и рекреативци, на деловни луѓе, на сите кои прележале тешки заболувања; со еден збор на сите кои сакаат да си го зачуваат или да си го подобрат здравјето.
slobodni radikali i antioksidansi shto se slobodni radikali? slobodni radikali se hemiski vidovi, koi mozhat da bidat atomi, joni ili molekuli odgovorni za toksichniot efekt na kislorodot vo organizamot. tie imaat sloboden elektron vo svojata nadvoreshna obvivka koj e nestabilen i koj nastojuva da gi destabilizira hemiskite soedinenija na toj nachin shto sozdava mnogu novi hemiski vrzuvanja, koi mozhat ponekogash da bidat i razurnuvachi na kletochnata membrana. vo nastojuvanje da se vrati vo stabilna sostojba slobodniot radikal e mnogu reaktiven. slobodnite radikali se produciraat vo organizmot za vreme na biohemiski oksido-reduktivni reakcii vo koi uchestvuva kislorodot. slobodnite radikali stapuvaat vo reakcija so nesaturiranite lipidi od kletochnata membrana. tie vo vid na citotoksichen endoperoksid ja oshtetuvaat kletochnata membrana i predizvikuvaat silni hemiski narushuvanja. tie se pojavuvaat i dejstvuvaat vo razni tkiva i organi koga e prisutno nekoe vospalenie, koga se vnesuvaat nekoi lekovi ili sme izlozheni na jonizirachki zrachenja. dali site slobodni radikali se “loshi”? ne. slobodnite radikali imaat i fizioloshka uloga vo organizmot. na primer, vodorodniot peroksid se sozdava od peroksizomi vo shtitnata zhlezda, a se koristi za jodiranje na tiroidnite hormoni. superoksidot se sozdava vo kletkite, koi imaat sposobnost da progoltuvaat bakterii i virusi so cel da bidat unishteni. toj se producira i vo drugi kletki – limfociti i fibrociti. superperoksidot ima uloga vo vnatreshnata signalizacija i regulacija na rastenjeto. azotniot oksid se sintetizira od arginin i ima silno rashiruvachko dejstvo na krvnite sadovi, a vo isto vreme mozhe da funkcionira kako prenesuvach na nervni impulsi. no, slobodnite radikali ne se za potcenuvanje. vo obidot da se stabilizira i da ja neutralizira svojata aktivnost, slobodniot radikal krade vodorodni joni od lipidniot del na membranata na kletkata; ova predizvikuva reakcija vo fosfolipidite. posledica od vakvata reakcija e destrukcija na kletkata. vo vakvi uslovi se sozdava nestabilen kisloroden radikal so nesparen elektron vo orbitata na kislorodot, koj predizvikuva lanchana reakcija koja mozhe da ja unishti kletkata. so pomosh na dizmutaza od sueroksidite se dobiva vodoroden peroksid i nativen kislorod. vodorodniot peroksid so zhelezoto sozdava hidroksilen radikal, koj e odgovoren za oshtetuvanjata na kletochnata membrana. ako se sozdadat malku slobodni radikali organizamot lesno kje se spravi, no vo odredeni uslovi kletkite trpat i do 1000 udari od slobodnite radikali za 24 chasa. no, organizamot ima svoi odbrambeni mehanizmi protiv slobodnite radikali. toa se antioksidansite koi se sozdavaat ili se vnesuvaat vo organizmot. antioksidansite gi stimuliraat t-limfocitite, go podobruvaat chistenjeto i otfrlanjeto na nepoznati tkiva i kletki i go zgolemuvaat dejstvoto na takanarechenite kletki ubijci koi gi unishtuvaat tugjite kletki – tumori i gabi. nashiot imunoloshki sistem postojano e bombardiran od nadvoreshni i vnatreshni shtetni materii i bilo kakva pomosh shto ja davaat antioksidansite na organizmot mu e od golema pomosh, bidejkji tie se sojuznici na nasheto telo. antioksidansite se delat na: primarni, sekundarni i tercijalni. primarni se onie koi go sprechuvaat formiranjeto na slobodnite radikali, takvi se metalo svrzuvachkite proteini (celuloplazmin, transferin), koi gi odzemaat metalnite joni na zhelezoto i taka sprechuvaat da se sozdadat slobodni radikali. sekundarni antioksidansi (chistachi) se onie koi gi otstranuvaat sozdadenite slobodni radikali. ovde spagjaat superoksid dizmutaza, peroksidazi, koi se sozdavaat vo organizmot ili onie koi se vnesuvaat so hranata ili kako preparati na primer vitaminite i nivnite prekursori od tipot na a ili beta-karotenot, e, c potoa glutationot i akstaksinot i drugi. tercijalnite antioksidansi, ushte narecheni obnovuvachki, bidejkji imaat zadacha da gi popravat oshtetuvanjata na biomolekulite, predizvikani od slobodnite radikali. ovie antioksidansi se sozdavaat vo organizamot, a tie se dnk polimeraza, dnk lipaza. postojat aparati i metodi za odreduvanje na antioksidantniot status na organizmot preku odreduvanje na slobodnite radikali. treba da se naglasi deka nekoi antioksidansi ne funkcioniraat nezavisno, tuku koordinirano, pochesto zaedno kako integralen antioksidanten odbranben sistem. vo odredeni uslovi doagja do narushuvanje na ramnotezhata pomegju slobodnite radikali i antioksidantite (kaj razni zaboluvanja, golemi fizichki optovaruvanja, stareenje) shto doveduva do sozdavanje na mnogu povekje slobodni radikali. sozdavanjeto na slobodnite radikali mozhe da bide rezultat i od nedovolno sozdavanje i vnesuvanje na antioksidansi. mnogu studii ukazhuvaat na toa deka so korekcija na antioksidantniot status se postignuvaat znachajni rezultati vo odrzhuvanjeto na zdravjeto i fizichkite sposobnosti na organizamot. na pazarot se nudat mnogu antioksidantni kombinacii od beta-karoten, vitamin e, c, selen i dr. vo posledno vreme se pojavi preparat koj prestavuva silen priroden antioksidans, astaksantin , koj e 10 pati posilen od beta-karotenot i 550 pati poefikasen od vitaminot e (bioastin – kombinacija od priroden astaksantin, lutein, vitamin e i vitamin a kako beta-karoten). ovoj antioksidans – karotenoid astaksantin gi dava zholtata i crvenata boja na razni ovoshja, zelenchuci, crveno-protokalovata boja na pastrmkata, lososot, ikrata, rakovite i dr. astaksantinot mnogu go ima vo odredeni morski algi od koi i se dobiva. vneseniot astaksantin poseduva dve kislorodni grupi na sekoj prsten od strukturata shto mu dava izvonredni antioksidantni svojstva. toj lesno ja minuva “krvno mozochnata” bariera i go sprechuva shtetnoto dejstvo na toj nachin, shto go vrzuva “aktivniot” kislorod, koj e edna od prichinite za narushuvanja, kako shto se parkinsonovata i alchajmerovata bolest, reumatoidnite artriti, srcevite zaboluvanja, rakot i drugi. antioksidansite se preporachuvaat za site vozrasti, na aktivni sportisti i rekreativci, na delovni lugje, na site koi prelezhale teshki zaboluvanja; so eden zbor na site koi sakaat da si go zachuvaat ili da si go podobrat zdravjeto.
Објава← Назад кон архивата