Но, загадувањето не мора да е видливо во форма на смог. Доколку се движи во граници до 10-20% над дозволеното тоа е невидливо и не чувствуваме краткорочни последници, но тоа не значи дека не е присутно. Можеби не е секојдневно, но скоро сите мерни станици покажуваат надминување на дозволените граници за ПМ10 честички дури и преку лето.
Но, есента не е далеку, а со тоа и новиот бран екстремно загадување. Секоја година со доаѓањето на зимските месеци само ги рушиме рекордите за концентрација на ПМ10 честички во воздухот. А со ова и секоја година се зголемува бројот на луѓе кои заболуваат од најразлични болести предизвикани од аерозагадувањето.
На 04.02.2017 мерната станица за квалитетот на воздухот во Тетово измери 1.218 μg/m3 концентрација на ПМ10 честичките. Ова е најверојатно рекорд во периодот откако почнаа да се мерат овие параметри за квалитетот на воздухот, а сигурно е рекорд откако постои апликацијата Мој Воздух која значително го олесни пристапот до овие информации. Овој податок е доволно страшен сам по себе, но ни приближно не ја отсликува големата слика. А таа не е составена само од повремени пречекорувања на дозволените граници. Многу поважен и пострашен податок е бројот на денови годишно кога била надмината дозволената граница за концентрација на ПМ честичките. За жал поради нередовно одржување на мерните станици податоците не се комплетни за сите градови, но дури и со некомплетни податоци бројките се фрапантни. Според Годишниот извештај за квалитетот на животната средина за 2015 година (линкот за 2016 не им работи?) издаден од Министерството за животна средина и просторно планирање, Тетово во таа година имало 360 дена со надмината дозволена вредност на ПМ10 честички. Тоа е континуирано целогодишно изложување на високо загаден воздух!
Ако се земе во предвид дека дозволениот број на надминувања на среднодневната гранична вредност во текот на една година, според препораките од Светската здравствена организација, е 35, тогаш жителите на Тетово „добиле” десет пати повеќе денови со висока концентрација на ПМ10 честички. Дополнително, не станува збор за вредности на загадувањето кои се блиски до горната гранична вредност, туку многу често тоа се вредности десет, па и дваесет пати над истата.
Ова веќе не е некој еколошки проблем кој го гледаме само на вести или во интернет портали. Тоа е проблем кој директно влијае на квалитетот на животот и на здравјето на секој поединец.
Властите веќе континуирано, со години, се пасивни и незаинтересирани за решавање на проблемот со аерозагадувањето. Дополнително, покрај нерешавањето на проблемот, нема никакви препораки за индивидуална заштита на граѓаните освен повремени кратки изолирани изјави и нафрлани информации по социјалните мрежи. Нема никаква едукација за составот на воздухот што го дишеме, нема никаква реакција од здравствените установи за последиците по здравјето од истиот, нема никакво објаснување за средства за лична заштита.
Надежта дека со промената на власта малку посериозно ќе се пристапи кон проблемов заради кој се губат над 1.500 животи годишно, сè повеќе бледнее како што одминува времето. Октомври воопшто не е далеку, а до сега немаме ни најмала најава дека се подготвуваат некакви мерки. Па така очекувањата за некакви конкретни решенија сега се во рангот на научна фантастика. Можеби баш затоа ова е добар момент да се едуцираме што ќе ни донесе и оваа зима на здравствен план.
Што се ПМ честички (Particulate Matter)?
Иако повремено има проблем и со други загадувачи на воздухот, во Македонија главниот проблем е со ПМ честичките. Тие се широко распространет аерозагадувач, составен од мешавина на цврсти и течни честички суспендирани во воздухот.
Најчесто користени индикатори кои ги опишуваат ПМ честичките кои се релевантни за здравјето, се концентрацијата на честички помали од 10 μm (ПМ10) и честички со дијаметар помал од 2,5 μm (ПМ2.5). ПМ2.5 честичките делумно се состојат и од ултрафини честички со дијаметар помал од 0,1 μm.
ПМ честичките со дијаметар помеѓу 0,1 μm и 1 μm може да останат во воздухот со денови или недели и со тоа да станат предмет на далекусежно (некогаш и прекугранично) пренесување со воздухот.
Горната дневна дозволена граница за ПМ10 честичките е 50 μg/m3. Горната дневна дозволена граница за ПМ2.5 честичките (кои според мерењата во Центар и Карпош се 70-80% од измерените ПМ10 честички) е 25 μg/m3. Иако и најмалата концентрација влијае на здравјето, секое надминување над оваа граница веќе значитено ги зголемува негативните последици.
Зависно од локацијата и потеклото ПМ честичките може да варираат во физичкиот и хемиски состав. Чести хемиски составни делови вклучуваат сулфати, нитрати, амонијак, други не-органски јони како натриум, калиум, калциум, магнезиум и хлор, органски и елементарен јаглерод, почвини честички, метали (кадмиум, бакар, никел, ванадиум, цинк и други) и полициклични ароматични јаглеводороди (остатоци од согорување на фосилни горива).
Честичките може да бидат директно емитувани во воздухот (примарни ПМ) или да се формираат во атмосферата од гасовити претходници како сулфур диоксид, азотни оксиди, амонијак и неметански испарливи органски соединенија (секундарни ПМ).
И примарните ПМ и гасовите за формирање секундарни може да имаат вештачко (антропогено) или природно (не-антропогено) потекло.
Антропогените извори ги вклучуваат моторите со внатрешно согорување (и дизел и бензин), согорување на цврсти горива (јаглен, лигнит, мазут и биомаса) за производство на енергија во домаќинствата или индустријата, други индустриски активности (градежништво, рударство, производство на цемент, керамика и цигли, топење руда) и ерозија на асфалт од сообраќај и триење на кочници и гуми.
Секундарните честички се формираат во воздухот преку хемиски реакции на гасовити загадувачи. Тие се резултат на атмосферска трансформација на азотни оксиди (главно емитувани од возила и некои индустриски процеси) и сулфур диоксид кој е резултат на согорување на горива кои содржат сулфур. Секундарните честички најчесто се наоѓаат во ПМ2.5 честичките.
Повторно суспендирање на честички од почвата исто така може да предизвика зголемување на концентрацијата на ПМ честички во воздухот. Некогаш таквите честички може да преминат и големи растојанија, како на пример преносот на прашина од Сахара во Јужна Европа за време на летните месеци.
Кои се ефектите од ПМ честичките по здравјето?
Голем број на епидемиолошки истражувања покажале директна поврзаност помеѓу изложеност на голема концентрација на ПМ честички и повеќе различни негативни здравствени ефекти. Според Светската Здравствена Организација ПМ честичките предизвикуваат и преку 800.000 прерани смртни случаи годишно, што ги рангира како 13-та водечка причина за смртност во светот.
Неколку големи студии сугерираат дека ПМ честичките имаат значајни ефекти врз кардиоваскуларниот систем. Истражувањата на оваа тема се фокусираат и на долгорочните ефекти на хронична изложеност на ПМ честички, но и на ефектите предизвикани од кратка изложеност. Популацијата која е долгорочно изложена на ПМ честички има значително поголема бројка на кардиоваскуларни болести и поголема стапка на смртност од истите. Кратката изложеност суптилно ја зголемува шансата за кардиваскуларни „инциденти” во деновите со изразено голема концентрација на ПМ честички. Иако има податоци и за влијанието на ПМ честичките на цереброваскуларното здравје, сепак според нив влијанието на истото е помало.
Според истражувањата, изложеноста на ПМ честичките влијае на зголемување на инфламаторните цитокини IL-6, TNF-ά и CRP. IL-6 примарно се создава на места со акутна и хронична инфламација. TNF-ά (tumor necrosis factor) тесно се поврзува со присуство на повеќе автоимуни болести, инсулинска резистентност и канцер. CRP е тест маркер за инфламација на телото и неговото ниво се покачува како одговор на инфламација. Ваквата реакција на организмот индицира дека присуството на ПМ честичките предизвикува различни воспалителни реакции.
Акутна изложеност на ПМ честички предизвикува и промени во коагулацијата и тромбоцитната активација што овозможува поконкретна врска помеѓу ПМ честичките и заболувања на срцевите артерии. Многу експерти го поврзуваат и фибриногенот (протеин чија зголемена концентрација предизвикува згрутчувања на крвта) со кардиоваскуларни заболувања. Според истражувања пет дневно кумулативно изложување на ПМ10 честички доведува до зголемување на нивото на фибриноген.
Токму преку овие механизми на инфламација на организмот, како и директна и индиректна активација на механизмите за коагулација, ПМ честичките директно влијаат на појавата на кардиоваскуларни и цереброваскуларни болести.
Кога станува збор за ПМ2.5 честичките, ефектите се уште поизразени дури и по кратка изложеност. Утврдено е дека зголемување на концентрацијата на ПМ2.5 честичките од 10 μg/m3 во период од 24 часа го зголемува релативниот ризик за кардиоваскуларна смртност од 0,4-1%. Ова е теоретски статистички ризик за сите индивидуи. Така, зголемување на концентрацијата на ПМ2.5 честичките од 10 μg/m3 во период од 24 часа, теоретски може да придонесе до една смрт во 5 милиони луѓе. Ова вака можеби не изгледа многу, но ако се земе во предвид дека концентрацијата на ПМ2.5 честички во Скопје во одредени денови достигнува и до 600-700 μg/m3 тогаш ова се претвора во (теоретски) најмалку 10 смртни случаи дневно предизвикани од кардиоваскуларни заболувања поврзани со краткорочна изложеност на ПМ2.5 честички. Релативниот ризик при долгорочна изложеност на зголемена концентрација на ПМ2.5 честички е поголем и изнесува од 1,06-1,76%. Доколку ова се помножи со нивото на аерозагадување и популацијата во скопскиот регион во период од три месеци кога имаме изразено поголемо загадување, веќе стигнуваме до бројка блиску до 1000 смртни случаи во една зима и тоа само од кардиоваскуларни заболувања!
Доколку ова не звучи доволно страшно, уште пострашни се долгорочните последици од континуирана изложеност на зголемена концентрација на ПМ честички кај ембрионите и младата популација до 5-6 години. Изложеноста на екстремно аерозагадување резултира со намален раст на белите дробови, а со тоа и намален капацитет на истите. Ова понатаму ги прави тие деца високо ризична група за појава на кардиоваскуларни и пулмонарни заболувања, па така многу наредни генерации ќе имаат сериозни здравствени проблеми заради изложеноста на ова загадување.
IARC работната група во склоп на Светската здравствена организација едногласно го класифицираше аерозагадувањето и ПМ честичките како канцерогени супстанци за луѓето од прва категорија. Одлуката е заснована на резултати од повеќе епидемиолошки истражувања и многу други истражувања на механизмите поврзани со канцер. Зголемен ризик од рак на бели дробови е забележан во сите истражувања кои опфаќаат милиони луѓе и илјадници заболени од канцер на бели дробови од Европа, Северна Америка и Азија. Зголемен ризик поврзан со аерозагадувањето е забележан и кај студии ограничени на луѓе кои никогаш не биле пушачи. Нешто што за нас е најважно кај овие истражувања е дека сите биле изведувани во региони каде што просечната годишна концентрација на ПМ2.5 честички се движела од 10 to 30 μg/m3 што е далеку под нивото кое што го има во нашите градови. Зголемен ризик од рак на бели дробови е забележан дури и во места каде концентрацијата на ПМ2.5 честички е пониска од актуелните препораки, што дополнително ја истакнува нивната канцерогеност и општо штетното влијание по здравјето.
Иако целото население во загадените градови е жртва на последиците од екстремното аерозагадување, тоа е уште поизразено кај некои групи на граѓани. Ризикот кај луѓе кои се подложни на смрт од кардиоваскуларни болести (постари лица и лица со постоечки кардиоваскуларни болести) е многу поголем од погоре наведените бројки. Луѓе со хронични пулмонарни заболувања (на пример астма) имаат значително зголемен ризик за појава на дополнителни заболувања поврзани со аерозагадувањето. Исто така, во многу студии, и луѓето кои работат постојано изложени на надворешно аерозагадување или во близина на загадувач, покажале зачестена појава на кардиоваскуларни и пулмонарни заболувања, како и различни типови на канцер. Во овој дел, кај нас морам да ги наведам градежните работници кои покрај тоа што се постојано изложени на загаден воздух, работат на места кои се и директен производител на голем дел од ПМ честичките.
Како последица на сите фактори набројани погоре, па и многу други што не се опфатени тука, изложеноста на ПМ честички го намалува очекуваниот животен век на целата популација за 8,6 месеци просечно, а во најзагадените градови и до 20 месеци. Ова е нешто што треба да не засега сите, независно од работното место, местото на живеење, функцијата. Сите сме жртви, помалку или повеќе. Секоја година се губат илјадници животи заради проблемот со загадувањето на воздухот. Секоја година економијата губи милиони денари во форма на неодработени работни часови кои се последица на заболувања поврзани со загадувањето. Секоја зима клиниките се преполни и се трошат огромни средства за лечење на болести кои може целосно да се избегнат доколку се реши овој проблем.
И пак, секоја година сме сведоци како аерозагадувањето е сè полошо. Доколку не се изреагира веднаш, па ако може и вчера, ќе проживееме уште една зима обвиени во смог. Па на пролет ќе се преброиме колку сме преживеале.
Сумирани резултати од повеќе истражувања за ефектите на ПМ честичките врз кардиоваскуларното и пулмонарното здравје – Journal of Medical Toxicology June 2012, Volume 8, Issue 2, pp 166–175: https://link.springer.com/article/10.1007/s13181-011-0203-1
Извештај од Меѓународна агенција за истражување на канцер за канцерогеност на аерозагадувањето. The International Agency for Research on Cancer (IARC) evaluation of the carcinogenicity of outdoor air pollution: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3975184/
koga dishenjeto ubiva no, zagaduvanjeto ne mora da e vidlivo vo forma na smog. dokolku se dvizhi vo granici do 10-20% nad dozvolenoto toa e nevidlivo i ne chuvstvuvame kratkorochni poslednici, no toa ne znachi deka ne e prisutno. mozhebi ne e sekojdnevno, no skoro site merni stanici pokazhuvaat nadminuvanje na dozvolenite granici za pm10 chestichki duri i preku leto. no, esenta ne e daleku, a so toa i noviot bran ekstremno zagaduvanje. sekoja godina so doagjanjeto na zimskite meseci samo gi rushime rekordite za koncentracija na pm10 chestichki vo vozduhot. a so ova i sekoja godina se zgolemuva brojot na lugje koi zaboluvaat od najrazlichni bolesti predizvikani od aerozagaduvanjeto. na 04.02.2017 mernata stanica za kvalitetot na vozduhot vo tetovo izmeri 1.218 μg/m3 koncentracija na pm10 chestichkite. ova e najverojatno rekord vo periodot otkako pochnaa da se merat ovie parametri za kvalitetot na vozduhot, a sigurno e rekord otkako postoi aplikacijata moj vozduh koja znachitelno go olesni pristapot do ovie informacii. ovoj podatok e dovolno strashen sam po sebe, no ni priblizhno ne ja otslikuva golemata slika. a taa ne e sostavena samo od povremeni prechekoruvanja na dozvolenite granici. mnogu povazhen i postrashen podatok e brojot na denovi godishno koga bila nadminata dozvolenata granica za koncentracija na pm chestichkite. za zhal poradi neredovno odrzhuvanje na mernite stanici podatocite ne se kompletni za site gradovi, no duri i so nekompletni podatoci brojkite se frapantni. spored godishniot izveshtaj za kvalitetot na zhivotnata sredina za 2015 godina (linkot za 2016 ne im raboti?) izdaden od ministerstvoto za zhivotna sredina i prostorno planiranje, tetovo vo taa godina imalo 360 dena so nadminata dozvolena vrednost na pm10 chestichki. toa e kontinuirano celogodishno izlozhuvanje na visoko zagaden vozduh! ako se zeme vo predvid deka dozvoleniot broj na nadminuvanja na srednodnevnata granichna vrednost vo tekot na edna godina, spored preporakite od svetskata zdravstvena organizacija, e 35, togash zhitelite na tetovo „dobile” deset pati povekje denovi so visoka koncentracija na pm10 chestichki. dopolnitelno, ne stanuva zbor za vrednosti na zagaduvanjeto koi se bliski do gornata granichna vrednost, tuku mnogu chesto toa se vrednosti deset, pa i dvaeset pati nad istata. ova vekje ne e nekoj ekoloshki problem koj go gledame samo na vesti ili vo internet portali. toa e problem koj direktno vlijae na kvalitetot na zhivotot i na zdravjeto na sekoj poedinec. vlastite vekje kontinuirano, so godini, se pasivni i nezainteresirani za reshavanje na problemot so aerozagaduvanjeto. dopolnitelno, pokraj nereshavanjeto na problemot, nema nikakvi preporaki za individualna zashtita na gragjanite osven povremeni kratki izolirani izjavi i nafrlani informacii po socijalnite mrezhi. nema nikakva edukacija za sostavot na vozduhot shto go disheme, nema nikakva reakcija od zdravstvenite ustanovi za posledicite po zdravjeto od istiot, nema nikakvo objasnuvanje za sredstva za lichna zashtita. nadezhta deka so promenata na vlasta malku poseriozno kje se pristapi kon problemov zaradi koj se gubat nad 1.500 zhivoti godishno, sè povekje blednee kako shto odminuva vremeto. oktomvri voopshto ne e daleku, a do sega nemame ni najmala najava deka se podgotvuvaat nekakvi merki. pa taka ochekuvanjata za nekakvi konkretni reshenija sega se vo rangot na nauchna fantastika. mozhebi bash zatoa ova e dobar moment da se educirame shto kje ni donese i ovaa zima na zdravstven plan. shto se pm chestichki (particulate matter)? iako povremeno ima problem i so drugi zagaduvachi na vozduhot, vo makedonija glavniot problem e so pm chestichkite. tie se shiroko rasprostranet aerozagaduvach, sostaven od meshavina na cvrsti i techni chestichki suspendirani vo vozduhot. najchesto koristeni indikatori koi gi opishuvaat pm chestichkite koi se relevantni za zdravjeto, se koncentracijata na chestichki pomali od 10 μm (pm10) i chestichki so dijametar pomal od 2,5 μm (pm2.5). pm2.5 chestichkite delumno se sostojat i od ultrafini chestichki so dijametar pomal od 0,1 μm. pm chestichkite so dijametar pomegju 0,1 μm i 1 μm mozhe da ostanat vo vozduhot so denovi ili nedeli i so toa da stanat predmet na dalekusezhno (nekogash i prekugranichno) prenesuvanje so vozduhot. gornata dnevna dozvolena granica za pm10 chestichkite e 50 μg/m3. gornata dnevna dozvolena granica za pm2.5 chestichkite (koi spored merenjata vo centar i karposh se 70-80% od izmerenite pm10 chestichki) e 25 μg/m3. iako i najmalata koncentracija vlijae na zdravjeto, sekoe nadminuvanje nad ovaa granica vekje znachiteno gi zgolemuva negativnite posledici. zavisno od lokacijata i potekloto pm chestichkite mozhe da variraat vo fizichkiot i hemiski sostav. chesti hemiski sostavni delovi vkluchuvaat sulfati, nitrati, amonijak, drugi ne-organski joni kako natrium, kalium, kalcium, magnezium i hlor, organski i elementaren jaglerod, pochvini chestichki, metali (kadmium, bakar, nikel, vanadium, cink i drugi) i policiklichni aromatichni jaglevodorodi (ostatoci od sogoruvanje na fosilni goriva). chestichkite mozhe da bidat direktno emituvani vo vozduhot (primarni pm) ili da se formiraat vo atmosferata od gasoviti prethodnici kako sulfur dioksid, azotni oksidi, amonijak i nemetanski isparlivi organski soedinenija (sekundarni pm). i primarnite pm i gasovite za formiranje sekundarni mozhe da imaat veshtachko (antropogeno) ili prirodno (ne-antropogeno) poteklo. antropogenite izvori gi vkluchuvaat motorite so vnatreshno sogoruvanje (i dizel i benzin), sogoruvanje na cvrsti goriva (jaglen, lignit, mazut i biomasa) za proizvodstvo na energija vo domakjinstvata ili industrijata, drugi industriski aktivnosti (gradezhnishtvo, rudarstvo, proizvodstvo na cement, keramika i cigli, topenje ruda) i erozija na asfalt od soobrakjaj i trienje na kochnici i gumi. sekundarnite chestichki se formiraat vo vozduhot preku hemiski reakcii na gasoviti zagaduvachi. tie se rezultat na atmosferska transformacija na azotni oksidi (glavno emituvani od vozila i nekoi industriski procesi) i sulfur dioksid koj e rezultat na sogoruvanje na goriva koi sodrzhat sulfur. sekundarnite chestichki najchesto se naogjaat vo pm2.5 chestichkite. povtorno suspendiranje na chestichki od pochvata isto taka mozhe da predizvika zgolemuvanje na koncentracijata na pm chestichki vo vozduhot. nekogash takvite chestichki mozhe da preminat i golemi rastojanija, kako na primer prenosot na prashina od sahara vo juzhna evropa za vreme na letnite meseci. koi se efektite od pm chestichkite po zdravjeto? golem broj na epidemioloshki istrazhuvanja pokazhale direktna povrzanost pomegju izlozhenost na golema koncentracija na pm chestichki i povekje razlichni negativni zdravstveni efekti. spored svetskata zdravstvena organizacija pm chestichkite predizvikuvaat i preku 800.000 prerani smrtni sluchai godishno, shto gi rangira kako 13-ta vodechka prichina za smrtnost vo svetot. nekolku golemi studii sugeriraat deka pm chestichkite imaat znachajni efekti vrz kardiovaskularniot sistem. istrazhuvanjata na ovaa tema se fokusiraat i na dolgorochnite efekti na hronichna izlozhenost na pm chestichki, no i na efektite predizvikani od kratka izlozhenost. populacijata koja e dolgorochno izlozhena na pm chestichki ima znachitelno pogolema brojka na kardiovaskularni bolesti i pogolema stapka na smrtnost od istite. kratkata izlozhenost suptilno ja zgolemuva shansata za kardivaskularni „incidenti” vo denovite so izrazeno golema koncentracija na pm chestichki. iako ima podatoci i za vlijanieto na pm chestichkite na cerebrovaskularnoto zdravje, sepak spored niv vlijanieto na istoto e pomalo. spored istrazhuvanjata, izlozhenosta na pm chestichkite vlijae na zgolemuvanje na inflamatornite citokini il-6, tnf-ά i crp. il-6 primarno se sozdava na mesta so akutna i hronichna inflamacija. tnf-ά (tumor necrosis factor) tesno se povrzuva so prisustvo na povekje avtoimuni bolesti, insulinska rezistentnost i kancer. crp e test marker za inflamacija na teloto i negovoto nivo se pokachuva kako odgovor na inflamacija. vakvata reakcija na organizmot indicira deka prisustvoto na pm chestichkite predizvikuva razlichni vospalitelni reakcii. akutna izlozhenost na pm chestichki predizvikuva i promeni vo koagulacijata i trombocitnata aktivacija shto ovozmozhuva pokonkretna vrska pomegju pm chestichkite i zaboluvanja na srcevite arterii. mnogu eksperti go povrzuvaat i fibrinogenot (protein chija zgolemena koncentracija predizvikuva zgrutchuvanja na krvta) so kardiovaskularni zaboluvanja. spored istrazhuvanja pet dnevno kumulativno izlozhuvanje na pm10 chestichki doveduva do zgolemuvanje na nivoto na fibrinogen. tokmu preku ovie mehanizmi na inflamacija na organizmot, kako i direktna i indirektna aktivacija na mehanizmite za koagulacija, pm chestichkite direktno vlijaat na pojavata na kardiovaskularni i cerebrovaskularni bolesti. koga stanuva zbor za pm2.5 chestichkite, efektite se ushte poizrazeni duri i po kratka izlozhenost. utvrdeno e deka zgolemuvanje na koncentracijata na pm2.5 chestichkite od 10 μg/m3 vo period od 24 chasa go zgolemuva relativniot rizik za kardiovaskularna smrtnost od 0,4-1%. ova e teoretski statistichki rizik za site individui. taka, zgolemuvanje na koncentracijata na pm2.5 chestichkite od 10 μg/m3 vo period od 24 chasa, teoretski mozhe da pridonese do edna smrt vo 5 milioni lugje. ova vaka mozhebi ne izgleda mnogu, no ako se zeme vo predvid deka koncentracijata na pm2.5 chestichki vo skopje vo odredeni denovi dostignuva i do 600-700 μg/m3 togash ova se pretvora vo (teoretski) najmalku 10 smrtni sluchai dnevno predizvikani od kardiovaskularni zaboluvanja povrzani so kratkorochna izlozhenost na pm2.5 chestichki. relativniot rizik pri dolgorochna izlozhenost na zgolemena koncentracija na pm2.5 chestichki e pogolem i iznesuva od 1,06-1,76%. dokolku ova se pomnozhi so nivoto na aerozagaduvanje i populacijata vo skopskiot region vo period od tri meseci koga imame izrazeno pogolemo zagaduvanje, vekje stignuvame do brojka blisku do 1000 smrtni sluchai vo edna zima i toa samo od kardiovaskularni zaboluvanja! dokolku ova ne zvuchi dovolno strashno, ushte postrashni se dolgorochnite posledici od kontinuirana izlozhenost na zgolemena koncentracija na pm chestichki kaj embrionite i mladata populacija do 5-6 godini. izlozhenosta na ekstremno aerozagaduvanje rezultira so namalen rast na belite drobovi, a so toa i namalen kapacitet na istite. ova ponatamu gi pravi tie deca visoko rizichna grupa za pojava na kardiovaskularni i pulmonarni zaboluvanja, pa taka mnogu naredni generacii kje imaat seriozni zdravstveni problemi zaradi izlozhenosta na ova zagaduvanje. iarc rabotnata grupa vo sklop na svetskata zdravstvena organizacija ednoglasno go klasificirashe aerozagaduvanjeto i pm chestichkite kako kancerogeni supstanci za lugjeto od prva kategorija. odlukata e zasnovana na rezultati od povekje epidemioloshki istrazhuvanja i mnogu drugi istrazhuvanja na mehanizmite povrzani so kancer. zgolemen rizik od rak na beli drobovi e zabelezhan vo site istrazhuvanja koi opfakjaat milioni lugje i iljadnici zaboleni od kancer na beli drobovi od evropa, severna amerika i azija. zgolemen rizik povrzan so aerozagaduvanjeto e zabelezhan i kaj studii ogranicheni na lugje koi nikogash ne bile pushachi. neshto shto za nas e najvazhno kaj ovie istrazhuvanja e deka site bile izveduvani vo regioni kade shto prosechnata godishna koncentracija na pm2.5 chestichki se dvizhela od 10 to 30 μg/m3 shto e daleku pod nivoto koe shto go ima vo nashite gradovi. zgolemen rizik od rak na beli drobovi e zabelezhan duri i vo mesta kade koncentracijata na pm2.5 chestichki e poniska od aktuelnite preporaki, shto dopolnitelno ja istaknuva nivnata kancerogenost i opshto shtetnoto vlijanie po zdravjeto. iako celoto naselenie vo zagadenite gradovi e zhrtva na posledicite od ekstremnoto aerozagaduvanje, toa e ushte poizrazeno kaj nekoi grupi na gragjani. rizikot kaj lugje koi se podlozhni na smrt od kardiovaskularni bolesti (postari lica i lica so postoechki kardiovaskularni bolesti) e mnogu pogolem od pogore navedenite brojki. lugje so hronichni pulmonarni zaboluvanja (na primer astma) imaat znachitelno zgolemen rizik za pojava na dopolnitelni zaboluvanja povrzani so aerozagaduvanjeto. isto taka, vo mnogu studii, i lugjeto koi rabotat postojano izlozheni na nadvoreshno aerozagaduvanje ili vo blizina na zagaduvach, pokazhale zachestena pojava na kardiovaskularni i pulmonarni zaboluvanja, kako i razlichni tipovi na kancer. vo ovoj del, kaj nas moram da gi navedam gradezhnite rabotnici koi pokraj toa shto se postojano izlozheni na zagaden vozduh, rabotat na mesta koi se i direkten proizvoditel na golem del od pm chestichkite. kako posledica na site faktori nabrojani pogore, pa i mnogu drugi shto ne se opfateni tuka, izlozhenosta na pm chestichki go namaluva ochekuvaniot zhivoten vek na celata populacija za 8,6 meseci prosechno, a vo najzagadenite gradovi i do 20 meseci. ova e neshto shto treba da ne zasega site, nezavisno od rabotnoto mesto, mestoto na zhiveenje, funkcijata. site sme zhrtvi, pomalku ili povekje. sekoja godina se gubat iljadnici zhivoti zaradi problemot so zagaduvanjeto na vozduhot. sekoja godina ekonomijata gubi milioni denari vo forma na neodraboteni rabotni chasovi koi se posledica na zaboluvanja povrzani so zagaduvanjeto. sekoja zima klinikite se prepolni i se troshat ogromni sredstva za lechenje na bolesti koi mozhe celosno da se izbegnat dokolku se reshi ovoj problem. i pak, sekoja godina sme svedoci kako aerozagaduvanjeto e sè polosho. dokolku ne se izreagira vednash, pa ako mozhe i vchera, kje prozhiveeme ushte edna zima obvieni vo smog. pa na prolet kje se prebroime kolku sme prezhiveale. —– izvori: godishen izveshtaj od obraboteni podatoci za kvalitetot na zhivotnata sredina za 2015 godina od ministerstvo za zhivotna sredina i prostorno planiranje: http://airquality.moepp.gov.mk/airquality/wp-content/uploads/2012/03/godisen-2015.pdf izveshtaj od svetska banka za koncentracija na pm2.5 chestichki: http://data.worldbank.org/indicator/en.atm.pm25.mc.m3?locations=mk izvadok od preporaki za kvalitet na vozduhot od svetska zdravstvena organizacija: https://books.google.mk/books?hl=en lr= id=7vbxudlje8wc oi=fnd pg=pr9 dq=particulate+matter+health+effects ots=w196sso5sb sig=q4p-9msdvcigptcczuw98xj_wzw redir_esc=y#v=onepage q=particulate%20matter%20health%20effects f=false sumirani rezultati od povekje istrazhuvanja za efektite na pm chestichkite vrz kardiovaskularnoto i pulmonarnoto zdravje – journal of medical toxicology june 2012, volume 8, issue 2, pp 166–175: https://link.springer.com/article/10.1007/s13181-011-0203-1 analiza za vlijanieto na aerozagaduvanjeto vrz kardiovaskularnoto zdravje od american heart association: http://circ.ahajournals.org/content/121/21/2331 izveshtaj od megjunarodna agencija za istrazhuvanje na kancer za kancerogenost na aerozagaduvanjeto. the international agency for research on cancer (iarc) evaluation of the carcinogenicity of outdoor air pollution: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/pmc3975184/